Proximiteit en Afstand als Esthetische Voorwaarden van Ontmoeting
15.03.2024
Parallaxverschuiving, Luz De Luna Gallery, 14 maart – 28 april 2024
Luz De Luna Gallery
Hofwijckplein 2, 2515 RJ, Den Haag
Het diptych is lange tijd geassocieerd met symmetrie, met de geruststellende logica van overeenkomst over een centrale naad. Toch wordt in de tentoonstelling Parallaxverschuiving van Ekaterina Lazareva in de Luz De Luna Gallery, het diptych een plek van instabiliteit, een locatie waar de proximiteit zelf onder verdenking staat. De twee doeken die elk werk samenstellen, presenteren zich aanvankelijk als identiek: verduisterde achtergronden, waarover een verticale flits van licht een kanaal van bijna architecturale helderheid snijdt. Maar deze gelijkenis wordt al snel verstoord. Vanuit een iets andere hoek begint wat eerst gelijk leek, te breken—de ene lijn trilt anders, de ene gradatie verdikt, de ene trilling verandert. De schijnbare stabiliteit van symmetrie maakt plaats voor de veranderende voorwaarden van afstand, van parallax.
Parallax is een geometrische en astronomische term die de verplaatsing van een object benoemt wanneer het vanuit verschillende posities wordt bekeken. Lazareva’s toepassing van de term als structurerend principe signaleert een omkering: geometrie, die in de Euclidische traditie fixiteit garandeerde, wordt hier een register van instabiliteit. De beweging van de toeschouwer door de ruimte maakt het werk compleet, en produceert de divergentie die de fictie van identiteit blootlegt. Proximiteit garandeert niet langer herkenning; afstand garandeert niet langer vervreemding. Het is juist in de onstabiele zone tussen hen dat perceptie wordt gegenereerd.
Lazareva’s techniek intensifieert deze toestand van instabiliteit. Ze begint met sterk verduisterde achtergronden—oppervlakken die eerder absorberen dan reflecteren—en legt langzaam translucente pigmenten in opeenvolgende lagen. Elke applicatie is semi-opaak, waarbij sporen van wat eronder ligt zichtbaar worden, maar nooit volledig onthuld. Het proces produceert velden die tegelijkertijd solide en oplosbaar lijken, een palimpsest waarin diepte zweeft maar nooit volledig resolveert. Tegen deze onbepaalde achtergrond wordt de verticale as van licht niet bereikt door een enkele streek, maar door zorgvuldige opbouw en uitwissing: lagen worden toegevoegd, teruggeschraapt, vervaagd en opnieuw aangebracht. Wat eruitziet als een lumineuze incisie is in feite het residu van arbeid, een geschiedenis van gebaren die in het oppervlak zijn gesedimenteerd. De doeken voeren zo hun eigen temporaliteit van het maken uit, en schrijven kwetsbaarheid in het materiaal van verf zelf.
Deze toewijding aan proces plaatst Lazareva in gesprek met een aantal hedendaagse Nederlandse kunstenaars die op een vergelijkbare manier de instabiliteit van geometrie onderzoeken. In Nederland, een land dat lange tijd geassocieerd werd met rationele orde en de erfenis van De Stijl, hebben kunstenaars zoals Navid Nuur, Esther Tielemans, en Jan van der Ploeg abstractie herschikt van haar utopische zekerheden naar een poëtiek van kwetsbaarheid en perceptuele verschuiving. Nuur bijvoorbeeld, maakt gebruik van voorlopige materialen en tijdelijke gebaren die de permanentie van vorm ongedaan maken, terwijl Tielemans het geschilderde oppervlak behandelt als een ruimtelijke gebeurtenis—gegoten, gespiegeld en gebroken. Van der Ploeg, met zijn grootschalige muurschilderingen, transformeert geometrie in een architectuur van ontmoeting, afhankelijk van de beweging van het lichaam. Lazareva deelt met deze kunstenaars een achterdocht ten aanzien van geometrie als absoluut. In plaats daarvan behandelt ze het als voorlopig, geleefd, en relationeel: een veld van oscillatie waarin perceptie zelf onstabiel wordt.
Waar Deleuze volhoudt dat herhaling nooit hetzelfde produceert maar altijd verschil, materialiseren Lazareva’s diptychen deze paradox in pigment en licht. Twee doeken, bijna niet te onderscheiden, onthullen hun verschil alleen door de duur van het kijken. Proximiteit wordt bedrieglijk, terwijl afstand onthullend wordt. Het ontmoeten van haar schilderijen is om te worden betrokken in deze paradox, om te voelen dat de esthetische voorwaarde van relatie noch gelijkwaardigheid noch radicale anderheid is, maar het opgeschorte interval waarin de twee in en uit fase flikkeren.
De verticale incisie die elk paar doeken verankert, fungeert zowel als naad als als wond. Het is terminaal, het markeert een grens, maar is ook verbindend, het bindt de twee helften tot voorlopige coherentie. Deze incisie resoneert met Derrida’s logica van différance: het teken dat tegelijkertijd deelt en verbindt, betekenis genereert terwijl het deze uitgesteld. In Lazareva’s werk garandeert de as niet symmetrie, maar maakt het de onmogelijkheid ervan zichtbaar. Het is de lijn die eenheid belooft, maar voortdurend haar breuk blootlegt.
De lichamelijke aanwezigheid van de toeschouwer is cruciaal. Lazareva’s installaties met draad hebben lange tijd lichamelijke navigatie vereist—kwetsbare, gespannen geometrieën die de ruimte transformeren in een plek van onderhandeling. In Parallaxverschuiving wordt deze ruimtelijke eis geïnternaliseerd door de schilderijen zelf. Stil staan voor hen is het werk niet begrijpen; alleen beweging, alleen de subtiele verschuivingen van hoek en positie, onthullen hun divergenties. De ontmoeting is fenomenologisch in de zin die Merleau-Ponty beschrijft: perceptie is geen passieve ontvangst maar een lichamelijke daad, waarin proximiteit en afstand voorwaarden zijn voor weten.
Magali Reus
Magali Reus (geb. 1981, Den Haag) is een kunstenaar en schrijver die studeerde aan Goldsmiths, University of London, en de Rijksakademie in Amsterdam. Van 2015 tot 2019 schreef ze voor het Nederlandse kunsttijdschrift Name One en sinds 2020 werkt ze voor Kunst Kompas.
Reus woont en werkt in Londen. In 2015 won ze de Prix de Rome en werd ze in 2018 genomineerd voor de Hepworth Prize for Sculpture.
Wat zich over deze tentoonstelling ontvouwt, is een meditatie over kwetsbaarheid als epistemologie. Kwetsbaarheid hier is geen zwakte, maar de erkenning dat perceptie contingent, relationeel, en onderhevig aan instorting is. De doeken zweven tussen oplosbaarheid en structuur, tussen opaciteit en verlichting. Ze weigeren de fetisjisering van soliditeit—of het nu gaat om nationale identiteit, vaste geometrie, of het stabiele beeld. In plaats daarvan dringen ze aan op het idee dat betekenis wordt geproduceerd in drempels, in intervallen, in de onstabiele poëtiek van relatie.
Het temporele register van Parallaxverschuiving is evenzeer van belang. De werken geven zich niet onmiddellijk prijs; ze vereisen duur, aandringen op blijven kijken, op geduldige aanpassing van het zicht. Deze temporaliteit van vertraging plaatst ze in lijn met psychoanalytische beschrijvingen van de onheimelijke dubbelganger, waar herkenning voortdurend wordt uitgesteld, comfort verstoord door onbehagen. De schilderijen zijn onheimelijk niet omdat ze repliceren, maar omdat hun replicatie faalt—omdat proximiteit altijd een verschil verbergt dat het vertrouwen van het subject op identiteit dreigt op te lossen.
Te spreken van parallax in Lazareva’s praktijk is dus niet slechts het beschrijven van een optisch effect. Het is het identificeren van een esthetische voorwaarde: dat perceptie wordt gestructureerd door verplaatsing, dat ontmoeting gebaseerd is op de instabiele oscillatie tussen nabijheid en afstand. Dit is zowel een ethiek als een esthetiek. Want in een wereld die geobsedeerd is door afsluiting, door veilige grenzen en stabiele categorieën, dringt Lazareva aan op de noodzaak van kwetsbaarheid, van intervallen, van de erkenning dat relatie alleen kan bestaan in zijn onvolledigheid.
Parallaxverschuiving stelt geometrie voor als geleefd, instabiel en relationeel. Wat misschien lijkt op rigoureuze abstractie, wordt onder Lazareva’s hand een meditatie over hoe we de ander kunnen waarnemen, hoe we kunnen wonen in een wereld waar gelijkenis wankelt, en hoe we kunnen verblijven in de verschuivende ruimte tussen nabijheid en afstand. De tentoonstelling laat de toeschouwer niet achter met zekerheid, maar met de geladen aarzeling van ontmoeting: een aandrang dat kunst nog steeds de voorwaarden van perceptie kan hercalibreren.