26.11.2020
De tentoonstelling De Stilte van Clausules van Oleksandra Nikitina, momenteel te zien in Gallery Luz De Luna (Hofwijckplein 2, 2515 RJ, Den Haag, Nederland), biedt een diepgaande ruimtelijke verkenning van de grenzen van taal, het residu van institutionele architectuur en de sculpturale grammatica van ingehouden betekenis. De tentoonstelling, die loopt van 5 november tot 20 december, markeert een kritisch moment in Nikitina’s zich ontwikkelende praktijk – een moment waarin ruimte niet langer eenvoudigweg wordt bewoond, maar gelezen. Hier is het binnengaan van een structuur hetzelfde als het binnengaan van syntaxis.
Er zijn kamers die verklaren, en er zijn kamers die wachten. De installatie van Nikitina bestaat volledig uit de laatste. Dit is een architectuur die zijn politiek niet uitvoert of zijn thema’s dramatiseert. In plaats daarvan houdt het zijn adem in – zorgvuldig, met een bijna juridische stilte – en biedt het de bezoeker een structuur die zich gedraagt als een zin die van actie is ontdaan. Een kamer zonder werkwoord.
Het centrale sculpturale werk is een doorschijnend, doorloopbaar frame – noch huis noch monument, maar iets dat zich tussen blauwdruk en residu ophangt. De vorm suggereert een schuilplaats, maar ontkent inperking. Gecomposeerd uit precisie-gelaste stalen gaas en doorzichtige architecturale textielen, bezit het de gewichtloosheid van een herinnering en de autoriteit van een diagram. Nikitina zet materialen in met een ascetische intelligentie: UV-reactieve tekstfilm, ruw hout, archiefpigment en papieras – elk gekozen niet alleen voor hun esthetische eigenschappen, maar voor hun semantische lading. Dit zijn niet slechts oppervlakken of ondersteuningen. Ze zijn fysieke dragers van afwezigheid, data en verval.
Haar technieken zijn even genuanceerd. Met CNC-beitelen, lasergraveren en mal-gegoten betonnen inbedding schrijft ze haar structuren in met spookteksten – resten van bureaucratische taal, verouderde civiele slogans en uitgestorven dialecten die in het materiaal zelf zijn opgenomen. Taal wordt niet afgedrukt of geprojecteerd; het wordt in de substantie gebrand, onzichtbaar in as gelaagd of gecodeerd in het ultraviolette spectrum. Sommige inscripties flikkeren onder veranderend licht, andere zijn alleen waarneembaar door perifere visie – linguïstische sporen net buiten de drempel van bewuste herkenning. Nikitina behandelt filologie als een sculpturale praktijk, en sculptuur als een manier van archiverende compressie.
Tegenover dit spookachtige frame hangt een bleke reliëfkaart van Amsterdam, gegoten in poeder-mineraalcomposiet en strak tegen de galerijwand gehangen. De tactiliteit ervan is onheimelijk, de kleurloosheid strategisch. Ontdaan van bewegwijzering, schaal of enige oriënterende legenda, verschijnt de stad als een statisch residu – een civiele afdruk die leeg is van bestuur. Men leest het niet als een hulpmiddel voor oriëntatie, maar als een fossiel van ruimtelijke ideologie. Het is stedelijke vorm als vervallen clausule, terrein als linguïstische ineenstorting.
De dialoog tussen deze twee componenten – de spookstructuur en de versteende stad – is noch retorisch, noch symbolisch. Het is architecturale grammatica die zichtbaar wordt. De één levert syntaxis; de ander, inhoud die tot oppervlak is gereduceerd. Samen articuleren ze een gedeelde toestand: de uitwissing van de civiele taal door de persistentie van de civiele vorm.
Nikitina’s weigering om op te lossen, haar toewijding aan ruimtelijke onthouding, creëert een ruimte die niet van interpretatie is, maar van bewoning. De kijker is geen getuige van een verklaring; ze worden onderdeel van een open clausule. Ze worden ingekaderd in een structuur die ooit sprak – door middel van wet, ontwerp of beleid – maar nu in stille latentie hangt.
Wat blijft hangen is de houding van het onuitgesprokene. Dit is niet stilte als leegte, maar stilte als architectuur. Nikitina biedt geen verklaringen – alleen voorwaarden. Haar materialen schreeuwen niet; ze accumuleren. Haar technieken illustreren niet; ze coderen. Ze laat ruimte zich gedragen als een vraag, een pauze, een record van geërodeerde stem.
In De Stilte van Clausules heeft Oleksandra Nikitina een kamer gebouwd die je niet vertelt wat je moet denken. Het nodigt je slechts uit om lang genoeg te blijven om te merken dat denken nog steeds mogelijk is – zelfs, en vooral, wanneer de zin nooit afkomt.
Magali Reus
Magali Reus (geb. 1981, Den Haag) is een kunstenaar en schrijver die studeerde aan Goldsmiths, University of London, en de Rijksakademie in Amsterdam. Van 2015 tot 2019 schreef ze voor het Nederlandse kunsttijdschrift Name One en sinds 2020 werkt ze voor Kunst Compass.
Reus woont en werkt in Londen. In 2015 won ze de Prix de Rome en werd ze in 2018 genomineerd voor de Hepworth Prize for Sculpture.